MEB 9. Sınıf Kimya Ders Kitabı Hakkındaki Bazı Değerlendirmeler

(HAZIRLAYANLAR: Site Ekibi ve Katılımcılar)

A. Genel Değerlendirmeler

Konular arasında bağlantı kurulmamıştır. Hepsi ayrı birer birim gibi, hâlbuki bir ünitede konular arasında iyi ilişkiler kurulmalı ve konu girişinde bunlar açıklanmalıdır. Kimya tarihinden bahsedilip birden kimyasal reaksiyonlarla ilgili bir etkinliğe geçiliyor. Burada, bu kimyasal reaksiyon ilk yapıldığında bir kimyasal reaksiyon yapalım diye yapılmadı ve buna dayanarak sabit oranlar kanunu geliştirilmedi. Bunun yerine herhangi bir maddeyi altına dönüştürmek veya başka amaçla denemeler yaparken elementler belirli oranlarda birleştiğini gözlemledikleri verilmeli. Sonuç olarak konular bağlantılı değil.

Her konunun başında konu ile ilgili bilişsel, duyuşsal ve devinişsel kazanımlar yer almamaktadır. Bunun yerine bu konuda neler göreceklerini (örn, 2. ünite 1. bölüm, 3. bölüm) ve bazen de …… gibi sorulara cevap aranacağı yer almaktadır (3. ünite 1. bölüm, 2. bölüm).

Ders kitabındaki sunumlarda öğrencide birbiri ile çelişki yaratacak deneyimler yer almıyor. Bilimsel açıklamalar etkinliklerle desteklenmeye çalışılmıştır. Fakat bu etkinlikler genelde bir prosedürü takip ederek yapılmakta ve gözlem inceleme şeklinde olmaktadır. Fakat öğrenciye deney tasarlatma ya da hipotez test etme şeklinde bir etkinliğe rastlanmamaktadır.

Konuya hazırlık soruları anahtar kavramları ve önbilgileri gözden geçirici nitelikte değildir. Bölümlerde konuya hazırlık soruları yer almamaktadır.

Her bölüm sonunda bölümde anlatılan anahtar kavramların listesi yer almamaktadır. Ayrıca bölüm sonlarında da özet bulunmamaktadır.

Kitapta kullanılan şekil, grafik ve resimlerin numaralandırmaları yok ve çoğunlukla da metinle bağlantı kurulmadan bırakılmıştır.

Kitapta keşfet, ortaya çıkar gibi özel niteliklere yer verilmemiştir. Kitap yer alan etkinliklerle öğrenci merkezli gibi görünse de çoğunlukla bilgi oluşturmadan ziyade bilgi sunan tarzdadır.

Kitapta kavramlar arasında anlamlı öğrenmeyi sağlamak için özellikle bölüm sonlarında bölümde anlatılan kavramlarla ve önceki bölümler arasındaki ilişkileri görmeleri açısından kavram haritaları kullanılabilirdi.

Kitapta soru çeşitliliği vardır. Tanılayıcı dallanmış ağaç, eşleştirme soruları, Doğru-Yanlış, Açık uçlu sorular, çoktan seçmeli sorular, boşluk doldurma ve bulmacalar yer almaktadır.  Eşleştirme sorularında tanımlar ve kavramlar eşit sayıdadır. Bunun yerine tanımlar en az kavramlardan iki tane fazla olması daha iyi olurdu.

Kullanılan soruların bilişsel düzeyi çoğunlukla düşük bilişsel düzeyde yer almaktadır.

Değerlendirme olarak, sonuç değerlendirmelerin baskın olduğu görülmektedir. Sonuç değerlendirmede ise tanılayıcı dallanmış ağaç ve bulmacalar dışında geleneksel ölçme ve değerlendirmede kullanılan soru tipleri kullanılmıştır. Teşhis değerlendirmeler yok, sürece yönelik değerlendirmeler ise çok azdır. Genelde 3 veya 4 bölüm anlatıldıktan sonra değerlendirmeler yer almaktadır.

Kitapta yaygın yanlış kavramalardan bahsedilmemiştir. Ama bu alanda oldukça fazla çalışma ülkemizde yapılmıştır ve yapılmaktadır. 

Metin içinde yazarlar öğrencilere hitaben sorular yöneltmiş, bu soruların ilerleyen bölümlerde ne cevaplarına, ne de cevabı bulmaya yarayan ipuçlarına rastlanamamaktadır.

Beherglas yerine beher, erlenmayer yerine erlen, bunzen mesnedi yerine spor, bunzen kıskacı yerine kıskaç kullanılabilir.

Bazı yabancı kelimelerin Türkçe okunuşları verilmemiştir.

B. Yanlış Kavramalara Yol Açabilecek İfadeler ve Hatalar

Tepkimelerde türlerin fazlarını belirten işaretler kabul görmüş yaygın bilimsel notasyonda alt indis şeklinde kullanılmamaktadır. Örneğin CuSO_4(k) yerine CuSO₄(k).

Kovalent bileşiklerin isimleri ayrı yazılmış (Örneğin Diazot pentaoksit). IUPAC’a göre bitişik yazılmalıdır (Örneğin Diazotpentaoksit).

Kitapta “anorganik” ve “inorganik” kelimelerin ikiside kullanılmıştır. Kavram kargaşasına yol açmamak için biri kullanılmalıdır.

19. sayfa, 1. paragraf

İsimleri verilen bileşiklerin formülleri parantez içinde verilebilir.

19. sayfa, 2. resim yazısı

Muhtemelen kaydı olmayan ve eski çağlarda geçtiği düşünülen bir olay kesin yargılarla anlatılmak yerine, bunun tahmini bir olay oldu şeklinde bir ifade verilebilir.

23. sayfa, 4. paragraf

Kimyasal tepkimelerle çekirdek tepkimelerinin karıştırılması öğrencinin element kavramını anlamasını güçleştirir.

28. sayfa, tablo

“Mg’daki” ifadesi silinmeli

29. sayfa, resimler

“… atomu” yerine “atomu modeli”

30. sayfa, kenar resim yazısı

Konunun sonundaki şemada Demokritos’a yer verildiğinden bu bölümde Dalton öncesi atom fikrine yer verilebilir.

30. sayfa, şekil

1800’lü yıllarda atomların nasıl bağlandıkları konusunda teori olmadığından, şekilde bağ yapan atomları gösteren küreleri iç içe yapmak yerine, 31. sayfadaki gibi yan yana yapılabilir.

30. sayfa,  son paragraf

“(molekül)” yerine (soygazlarda atomlar, diğer gazlarda moleküller).

31. sayfa, 2 kenar resmi yazısı

“atom veya molekül” yerine “tanecik”, “molekülleri” yerine “tanecikleri”

33. sayfa

“sağlamlığı” yerine “kuvveti”, “sağlam” yerine “kuvvetli”

34. sayfa, 2. paragraf

“atomları” yerine “tanecikleri”

35. sayfa, son paragraf

Tüm maddeler moleküler yapıda olmadığından, “moleküller” yerine “tanecikler”. “ao” yerine “o”. “Bu maddelerin çekim kuvveti” yerine “Bu maddelerin tanecikleri arasındaki çekim kuvveti”.

36. sayfa, ilk paragraf

“moleküller arası bağlardan daha sağlamdır” yerine “genellikle moleküller arası bağlardan daha kuvvetlidir”.

36. sayfa, 3. paragraf

Atomların soygaz elektron düzenine ulaşması kararlılık sağlar genellemesi doğru değildir. Örneğin şekilde de belirtilen durumda olduğu gibi. Li+ iyonu Li atomundan kararlı (düşük potansiyel enerjili) değildir çünkü lityumu iyonlaştırmak için enerji vermek gerekir.

37. sayfa

“Kimyasal bağ ve elektriksel çekme-itme kuvvetleriyle ilişkisi” başlığı altında iyonik bileşiklerdeki bağ oluşumu izah edilirken, oluşan iyonların birbirleriyle etkiliğini göstermek amacıyla örgü yapısını göstermekte büyük fayda vardır.

40. sayfa, 3. soru

“Kirecin kimyasal” yerine “Sönmemiş kirecin kimyasal”

40. sayfa, 6. soru

“molekül” yerine “tanecik”

42. sayfa, 2. paragraf

“kolavent bileşiklerin” yerine “çoğu kovalent bileşiklerin” (tüm kovalent bileşikler moleküler yapılı değildir, kuvars gibi örgü yapılı kovalent bileşikler de vardır)

43. sayfa

“bakır elementinin” yerine “bakır ve bakır elementinin”

45.sayfa

“soy gazın” yerine “soygazın”

47. sayfa, 3. paragraf

“Atomlar kararlı halde olmak için kendilerine en yakın soygazın elektron dizilimine benzemek ister. Bir atom elektron alarak veya vererek kararlı hale gelir.” İfadesi yukarıda belirtildiği gibi doğru değildir. İyonik bir bileşiğin, elementlerinden neden kararlı olduğu iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi, örgü enerjisi gibi terimlerle birçok kitapta açıklanmaktadır.

49. sayfa, 3. paragraf

Oksijenin yükseltgenme basamağının bileşiklerinde -2 olduğu belirtiliyor. Oysa peroksitlerde ve süperoksitlerde oksijenin yükseltgenme basamağı -2 değildir.

53. sayfa, İçerik bölümü

“İyonik bileşiklerin molekül olmayışı” yerine “İyonik bileşiklerin moleküler yapıda olmayışı”

“İyonik bileşiklerin neden hep katı olduğu” yerine “İyonik bileşiklerin oda şartlarında neden katı olduğu”

54. sayfa, 2. paragraf

“dış elektron katmanındaki” yerine “dış katmanındaki”

56. sayfa, 2. paragraf

“… tamamlar. İyonik …” yerine “… tamamlar. Na⁺ ve Cl^- iyonları oluşur. Oluşan bu iyonlar arasındaki çekim kuvveti sonucunda ise NaCl bileşiği meydana gelir.”

57. sayfa, 1. paragraf

Tablo yan sayfada değil, aşağıda yer almaktadır. Yönlendirme hatası vardır.

58. sayfa, 1. başlık

“Bileşik Formüllerin Yazılması” yerine “İyonik Bileşiklerin Formüllerinin Yazılması”

60. sayfa, 2. paragraf

“Anyon ve katyonlar elektriksel itme ve çekme kuvvetleri dengelenecek şekilde bir araya gelerek” yerine “Anyon ve katyonlar en fazla çekme en az itme olacak şekilde bir araya gelerek”

60. sayfa, Örgü şekilleri

Birbiriyle aynı hizada olan NaCl ve CsCl ait üçer şekilde iyonları sembolize eden küreler her birinde benzer renkte olması anlamayı kolaylaştırır.

62. sayfa, 1. paragraf

“Katı haldeyken sıkı istiflenmeden dolayı iyonlar hareket edemez” ifadesi doğru değildir. Teorik olarak tanecikler 0 K’da hareketsiz olur. Katı fazda tanecikler titreşim hareketi yaparlar.

62. sayfa, tablo

8001 yerine 800,1. Oksijen ve klor hatalı şekilde kovalent bileşik örneği olarak verilmiş.

62. sayfa, kenar yazısı

“kimyasal maddenin katı miktarı artırılır” yerine “karışımdaki katı oranı artırılır”

63. sayfa, bölüm açıklaması

“Başlangıçta birbirinden uzakta olan iki atomun birbirine yaklaşırken hangi tür etkileşimlerle bir araya gelerek molekül oluştuğunu öğreneceğiz.” ifadesi olmasına rağmen bölüm içinde bu durumun açıklamasıyla ilgili konularla karşılaşılamamıştır.

67. sayfa

Elektron ortaklaşmasının gösterildiği şekiller benzer tarzda yapılmalıdır.

72. sayfa, okuma metni

“zincirleme” yerine “zincirleme ve çapraz”

76. sayfa, 2. paragraf

“Hidrojenin katman sayısı tek” yerine “Hidrojenin katman sayısı ve proton sayısı bir”

77. sayfa

Suyun molekülünü ifade eden şekillerden birinde molekül yapısının doğrusal olarak gösterilmesi yanlış olarak suyun apolar olduğunu düşündürür.

78. sayfa,

“Apolar moleküllerde çekim kuvveti polar moleküllerden zayıf olduğu için apolar maddelerin erime ve kaynama noktaları daha düşüktür.” ifadesi doğru değildir. Örneğin polar H2S bileşiğinin kaynama noktası apolar CCl₄ den oldukça düşüktür. Bu ifade ancak mokelül kütlesi değer olarak birbirine yakın olan maddelerin erime ve kaynama noktalarının karşılaştırılmasında doğru olabilir.

78. sayfa, okuma metni

Moleküller arası çekim kuvvetlerinin tartışılmasında moleküler olmayan ve metalik bağ içeren civa metaline yer verilmiştir.

85. sayfa, kenar metni

Aromatik bileşiklerin çok azı hoş kokuludur.

87. sayfa

Etandioik asitin altına diğerlerinde olduğu gibi “(asetik asit, sirke asiti)” yazılabilir

92. sayfa, tablo

“Oje” yi bileşik olarak vermek yanlıştır.

93.sayfa, diyagram

“Yarı metal” konuda geçmemesine rağmen değerlendirmeye dahil edilmiştir.

94. sayfa, 2. soru

Mn₂O₇ gibi bileşiklerdeki bağın karakteri sınırlı bilgiyle açıklanamaz. Bu seviyede öğrenci metal ametal bileşiği olması dolayısıyla, bağın iyonik bağ olduğu ve Mn⁷⁺ iyonlarının olduğunu düşünebilir. Bunun yerine A grubu elementlerinden oluşmuş bir bileşik örneği verilebilir.

94. sayfa, 11. soru

Sadece moleküler kovalent bileşiklerin en küçük birimi moleküldür. İyonik bileşiklerin değildir. Bu sebeple bu sorunun cevabı kavramlar kısmında yoktur.

94. sayfa, 15. soru

Konu içinde doymuşluk kavramıyla karşılaşılmamıştır.

102. sayfa, tuz oluşum tepkimesi resimleri

Tepkimenin aynı kapta oluştuğunu göstermesi amacıyla son resimde daha öncekilerle aynı balon kullanılarak balonun dibinde tuz oluşturulabilir.

114. sayfa, 3. kenar açıklaması

“Asit ve bazların kuvvetini pH değeri tanımlar.” ifadesi tamamen yanlış bir ifadedir. pH’ı 4 olan HCl çözeltisi, pH’ı 3 olan asetik asit çözeltisi olabilir. Bu durum asetik asidin hidroklorik asitten kuvvetli asit olduğunu göstermez. Bir bileşiğin asitliğinin ölçüsü asitlik sabitidir (Ka).

115. sayfa, son paragraf

“ … çözeltisi tuzlarda …” yerine “ … çözeltisi nötr tuzlarda …”

116. sayfa, 2. paragraf

Amonyak ile hidroklorik asit tepkimesinin su oluşmadığı için nötrleşme tepkimesi olmadığı belirtiliyor. Oysa tüm asit baz tepkimeleri nötrleşme tepkimesi olup, oksijen içermeyen bazların asitlerle olan nötrleşme tepkimelerde su oluşmaz.

129. sayfa, hidroliz tepkimesi

Belirtilen tepkime bu ortamda makul hızda gerçekleşmez. Laboratuarda yapılan tepkimede asit veya baz katalizörü kullanıldığından, reaksiyon oku üzerine “asidik ortam” veya “bazik ortam” yazılması daha uygundur.

147. sayfa, 1. şekil

Şekillerden en sağda bulunanda 40 g NaCl ilavesi gösteriliyor. Bu gösterimdeki gibi 40 g NaCl ilave edildiğinde 36 g NaCl çözünüp, 4 g NaCl çökerek heterojen bir karışım oluşur. Bu karışımın çözelti fazında 100 ml suda 36 g NaCl çözündüğünden doymuş çözelti oluşur. Oysaki şeklin altında yanlış olarak aşırı doymuş çözelti yazılmıştır.

153. sayfa, son paragraf

Yanlış olarak sudaki çözünürlüğü 11.1 g/100 g su  olan tek maddenin potasyum sülfat olduğu izlenimi verilmektedir.

177. sayfa, 1. paragraf

Şöyle değiştirilmeli. “Kaynama noktaları birbirinden çok farklı olan iki sıvıdan oluşmuş bir karışım ısıtıldığında, bileşenlerinin kaynama noktaları arasında ve kaynama noktası düşük olana oldukça yakın bir sıcaklıkta kaynamaya başlar. Karışım kaynamaya başladığında oluşan buharlar önemli ölçüde düşük kaynama noktalı bileşeni içerir. Kaynama noktası düşük olan bileşen bitinceye kadar sıcaklıktaki artış çok azdır. Bu nedenle sıcaklık sabit kabul edilir. Karışımdaki düşük kaynama noktalı bileşen bittiğinde kaynama durur ve sıcaklık tekrar yükselmeye başlar. Bir süre sonra ikinci sıvı kaynamaya başladığında sıcaklık tekrar sabit kalır. Sıcaklığın sabit kaldığı bölümlerde, sıvılar ayrı ayrı erlende toplanarak ayrılır.”

190. sayfa, 6. paragraf

Katı ve sıvı yağların bazlarla eritilmesi (sıvı yağ erimez, ayrıca erime yerine tepkime olmaktadır) ifadesi yerine, katı ve sıvı yağların bazlarla tepkimesiyle üretilir ifadesi kullanılmalıdır.

213. sayfa, 1. paragraf

“ergime” yerine “erime”

Biyolojik sistemlerde kimya kısmında nişastanın formülü veriliyor fakat öğrenci bu halkalı yapıya hiç aşina değil. Ya hiç verilmemeli ya da formülle ilgili iyi açıklamalar yapılmalı. Öğrencinin önceki bölümlerdeki bileşik oluşumu bilgisini kullanarak nasıl anlayacağı konusunda yardımcı olunmalı.

232. sayfa, 2. kenar yazısı

“Güneşten gelen ısı” yerine “Güneşten gelen ışın”. “Dünyaya ulaşan ısının” yerine “Dünyaya ulaşan ışınların”.

234. sayfa, 4. paragraf

İleride tablo halinde verildiği ifade edilip, tablonun ne kadar ilerinde olduğu belirtilmemektedir.